Kamu Yönetiminde Hiyerarşinin Açmazı

3

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Kamu yönetimi denildiğinde akla ilk gelen kavramlardan biri “hiyerarşi”dir. Kamu yönetiminde örgütsel düzenin sağlanması, yetki ve sorumlulukların sistematik biçimde dağıtılması açısından temel bir yönetim ilkesidir. Hiyerarşi, yönetimde iş bölümünü ve sorumluluk zincirini yapılandırarak, hizmetin etkin ve tutarlı bir şekilde sunulmasını garanti eden en eski yönetim ilkelerinden biridir. Merkezi idarenin tek tüzel kişiliği altında, üstten asta doğru emir-komuta zincirini ifade eden, görev bölüşümü, denetim ve koordinasyonu sağlayan temel personel düzenidir. Bir kurumdaki personelin yetki ve statü düzeylerine göre sıralanmasıdır.

Ülkemizde kamu yönetimi, kâğıt üzerinde son derece düzenli bir hiyerarşik yapıya sahiptir. Yukarıdan aşağıya akan bir yapı vardır. Yetki ve sorumluluklar belirlenmiş, görev tanımları çizilmiş, ast-üst ilişkileri netleştirilmiştir. Ancak aşağıdan yukarıya sağlıklı bir geri bildirim mekanizması çoğu zaman eksiktir. Bu da sahadaki sorunların üst yönetime geç ulaşmasına ya da hiç ulaşmamasına neden olmaktadır. Oysa iyi işleyen bir sistem, sadece emir veren değil; aynı zamanda dinleyen bir sistemdir.. Sahaya inildiğinde uygulama düzeyinde bu düzenin her zaman beklenen açıklık ve etkinlikle işlemediği, karar alma süreçlerinde yavaşlama ve bürokratik işlemlerin artması gibi çeşitli yapısal sorunlar ürettiği gözlemlenmektedir.

Bugün kamu kurumlarında karşılaşılan en temel problem, karar alma süreçlerinin gereğinden fazla uzamasıdır. Basit bir işlem için dahi birden fazla onay gerekmektedir. Çok katmanlı onay mekanizmaları,   karar sürecinin gereksiz yere uzamasına neden olmakta; bu durum hem hizmet sunumunun etkinliğini azaltmakta hem de vatandaş memnuniyetini olumsuz yönde etkilemektedir. Oysa vatandaşın beklentisi nettir: hızlı, adil ve öngörülebilir hizmet. Ne var ki sistem çoğu zaman bu beklentinin gerisinde kalmaktadır. Alt kademelerde çalışan personel, çoğu zaman inisiyatif almaktan kaçınırken; üst kademeler, sorumluluğu aşağıya devretmekte tereddüt edebilmektedir. Bu durum, “yetki var ama kullanılamıyor, sorumluluk var ama paylaşılmıyor” gibi bir çelişkiyi beraberinde getirmektedir.

Kamu yönetiminde karşılaştığımız diğer bir problem ise aşırı merkeziyetçi bir yapının var olmasıdır.  Alt kademelerde çalışan personel, çoğu zaman karar alma yetkisine sahip değildir; fakat işin sorumluluğu omuzlarındadır. Bu dengesizlik, doğal olarak bir “risk almama kültürü” üretir. Kimse hata yapmamak için adım atmaz, dosyalar üst makamlara yönlendirilir. Sonuç: geciken işler, biriken sorunlar ve artan memnuniyetsizliktir. Yetki devri yapılmadan sorumluluk beklenmesi durumu, hiyerarşiyi işlevsiz hale getirmektedir. Bu durum yerel yöneticilerin çözüm üretme kapasitesini sınırlandırmakta, yaşanan problemlere yerinde ve zamanında hızlı müdahale edilemesini engellemekte, küçük problemlerin büyümesine ve kamu hizmetlerinin zamanında sunulamamasına neden olmaktadır. Oysa kamu yönetiminde esas olan, yerinden yönetim ve yetki devri ilkelerini ön plana çıkarmaktadır.

Hiyerarşinin bir diğer kırılma noktası iletişim süreçlerindeki kopukluklardır. Kamu yönetiminin en temel amacı, öngörülebilirlik ve eşitliktir. Üst yönetim tarafından alınan kararların alt kademelere aktarımında yaşanan sorunlar, uygulamada farklılıklar ortaya çıkarmakta ve kurumsal bütünlüğü zedelemektedir. Aynı kurum içinde bile farklı birimlerin aynı mevzuatı farklı yorumlaması, vatandaş nezdinde “eşitsizlik” algısı ve  güven kaybına yol açarken çalışanlar açısından da belirsizlik ve stres kaynağı oluşturmaktadır.

Hiyerarşik yapının etkinliğini doğrudan etkileyen bir diğer unsur ise liyakat ilkesinin yeterince işletilememesidir. Liyakat, hiyerarşik sorunların en kritik başlıklarından biridir.Yönetim kademelerinde görev alan kişilerin bilgi, deneyim ve uzmanlık düzeylerinin yeterli olmaması, alınan kararların kalitesini düşürmekte ve kurumsal verimliliği olumsuz etkilemektedir. Bu durum bir yönetim sorunu değil; aynı zamanda çalışan motivasyonunu doğrudan etkileyen bir unsurdur. Çünkü adalet duygusu zedelendiğinde, kurumsal bağlılık zayıflar ve çalışanların motivasyonu düşer. Çalışan, emeğinin karşılığını alamadığını düşündüğünde sistemin bir parçası olmaktan ziyade, sistemin yükünü taşıyan bir unsura dönüştüğü algısına kapılır.

Bir diğer önemli sorun alanı, yetki ve sorumluluk arasındaki dengesizliktir. Alt kademelerde görev yapan personelin belirli sorumlulukları üstlenmesine rağmen, bu sorumlulukları yerine getirebilecek ölçüde yetki ile donatılmaması, karar alma süreçlerinde çekingenlik ve inisiyatif almama eksikliği yaratmaktadır. Bu durum, örgüt içinde “sorumluluktan kaçınma” davranışının yaygınlaşmasına zemin hazırlamaktadır. Ayrıca kurum içi güven eksikliği de hiyerarşiyi zayıflatan unsurlardan biridir. Üst yönetim alt kademeye güvenmediğinde yetki devretmez; alt kademe ise kendisine güvenilmediğini hissettiğinde sorumluluk almaktan kaçınır. Bu karşılıklı güvensizlik, verimliliği doğrudan düşürür.

Kamu yönetimi, sadece mevzuatla değil, aynı zamanda kurum kültürüyle ayakta durur. Bu kültürün temelinde ise güven, adalet, hesap verebilirlik ve sorumluluk bilinci yer alır. Hiyerarşi, bu değerleri desteklediği sürece anlamlıdır. Doğru işletilen bir hiyerarşi, hem hesap verebilirliği sağlar hem de kurumsal verimliliği artırır. Bunun için istişare ile karar alınması ve kararların zamanında sahada uygulanması, yetki-sorumluluk dengesinin yeniden kurulması, iletişim kanallarının güçlendirilerek açık ve şeffaf hâle getirilmesi, kurumlar içi güvenin tesis edilmesi, liyakat esaslı bir yönetim anlayışının benimsenmesi ve merkeziyetçi yapının esnetilmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda yapılacak reformlar, kamu yönetiminde etkinlik ve verimliliğin artırılmasına önemli katkılar sağlayacaktır. Aksi hâlde, kademeler arasındaki mesafe arttıkça, kamu ile vatandaş arasındaki mesafe de büyüyecektir.

Sonuçta, hiyerarşinin varlığı değil; nasıl işletildiğidir. Devletin gücü, kademelerinin çokluğunda değil; o kademeler arasındaki uyumda ve akışkanlıkta saklıdır. Hiyerarşi, düzen kurmak için vardır, doğru işletildiğinde bir merdivendir; kurumları yukarı taşır. Ancak yanlış işletildiğinde, düzeni zorlaştırır her basamağı bir engel haline gelir. Bugün Türkiye’de kamu yönetiminin önündeki en büyük sınav, bu merdiveni yeniden işlevsel hale getirebilmektir. Çünkü vatandaş için önemli olan, kademelerin kaç tane olduğu değil; işlerin ne kadar hızlı ve adil sonuçlandığıdır.