Devlet ve Sendikal Bağımsızlık
Demokratik toplumlarda sendikalar, çalışanların ekonomik, sosyal ve mesleki haklarını korumak ve geliştirmek amacıyla kurulan bağımsız ve sivil yasal örgütlenmelerdir. Bu örgütler, çalışanları işveren karşısında güçlü bir şekilde temsil edilmesini sağlayan yapılar olup, temel amaçları, mensuplarına hukuki ve bireysel destek sağlamak, onların haklarını korumak ve savunmak, temsilcilik ve arabuluculuk yapmak, toplu iş sözleşmeleriyle daha iyi çalışma koşulları ve sosyal haklar elde etmelerine yardımcı olmaktır.
Türkiye’de sendikacılık faaliyetleri, özel sektör işçileri ile İş Kanununa tabi çalışanların sendikal faaliyetleri 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu kapsamında, devlet memurları ve diğer kamu görevlilerinin sendikal faaliyetleri ise 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu kapsamında yürütülmektedir. Sendikalara üyelik tamamen anayasal ve gönüllü bir haktır. Bir sendikanın en önemli gücü ise üyelerinden aldığı destek ve aidatlardır. Çünkü aidat, yalnızca bir gelir kalemi değil, sendikanın üyelerine karşı sorumluluğunun ve bağımsızlığının temel dayanağıdır.
Son yıllarda Türkiye’de kamu görevlileri sendikalarına ilişkin tartışmalarda sıkça gündeme gelen konulardan biri, sendikalı kamu çalışanlarına çeşitli adlar altında yapılan devlet destekleri ve bu desteklerin sendikal bağımsızlık üzerindeki etkileridir. Her ne kadar hukuken sendika aidatları üyelerin maaşlarından kesilerek sendikalara aktarılsa da, geçmiş yıllarda uygulanan toplu sözleşme ikramiyeleri nedeniyle kamuoyunda “sendika aidatını aslında devlet ödüyor” algısı oluşmuştur.
Bu noktada temel soru şudur: Bir sendikanın mali kaynağı üyelerinden mi gelmelidir, yoksa devletten mi? Günümüzde sendikal bağımsızlığın temel şartlarından biri mali özerklik olarak kabul edilmektedir. Aidatını üyeden alan bir sendika varlığını üyelerinin memnuniyetine borçlu olup üyelerine karşı hesap vermek zorundadır.
Aidatını büyük ölçüde devletten alan bir yapının ise zamanla üyelerden çok finansman kaynağına karşı duyarlı hale gelmesi riski yaratacabileceği bu durumda ise kamu otoritesine karşı bağımsızlığının sorgulanacağı aşikardır.
Bu nedenle dünyanın büyük bölümünde sendikalar gelirlerini doğrudan üyelerinden toplar. Almanya, İngiltere, Fransa, İsveç, Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkelerde sendika üyelik aidatları çalışanlar tarafından ödenmektedir. Devletler sendikaların faaliyet göstermesi için hukuki zemin oluşturur; ancak sendikaların temel gelir kaynağı doğrudan kamu bütçesi değildir. Bu durum sendikaların işverenlere ve siyasi otoritelere karşı bağımsız hareket edebilmesinin güvencelerinden biri olarak görülmektedir.
Türkiye açısından bakıldığında ise tartışma yalnızca mali değildir. Devletin sendika üyelerine sağladığı mali avantajlar aidat tutarını aşacak seviyeye ulaştığı için çalışanlar sendikaya inandıkları için değil, ekonomik kazanç elde etmek amacıyla sendikaya üye olmaya yöneldikleri gözlenmektedir.
Bu durum sendikaların mali bağımsızlığını tartışmalı hale gelmesine, sendikaların üyelerine karşı hesap verme sorumluluğunun azalmasına, üye sayısının hizmet kalitesi yerine mali teşviklerle artmasına, küçük sendikaların rekabet gücünün zayıflamasına, çalışanların özgür sendika tercihinin ekonomik nedenlerle etkilenmesine, sendikaların kamu otoritesine karşı bağımsızlıklarının sorgulanmasına neden olmaktadır.
Öte yandan mevcut uygulamayı savunanlar ise sendikal örgütlenmenin anayasal bir hak ve devletin sendikalaşmayı teşvik etmesi sosyal devlet ilkesinin gereği olduğunu ayrıca sendika üyelerinin aidat yükünün bir kısmının telafi edilmesi örgütlenme özgürlüğünü güçlendirdiğini ileri sürmektedirler.
Ancak burada kritik nokta teşvik ile bağımlılık arasındaki çizgidir. Bir sendika ne kadar güçlü olursa olsun, üyelerinin desteği yerine kamu kaynaklarına dayanarak büyüyorsa, zamanla sivil toplum niteliğini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalabileceği unutulmamalıdır.
Nitekim Kamu görevlilerine ödenen toplu sözleşme ikramiyesinden yararlanabilmek için sendikanın hizmet kolunda en az %2 örgütlenme barajını aşmış olması şartının getirilmesi önerisi Anayasa Mahkemesi’nin 18 Ocak 2024 tarih ve E.2023/12 sayılı kararı ile çalışanların mali avantaj nedeniyle belirli sendikalara üye olmaya yönelebileceği, sendikal tercihin mali teşviklerle yönlendirilmesinin örgütlenme özgürlüğü bakımından sakıncalar doğurabileceği, sendika seçme özgürlüğü üzerinde baskı oluşturabileceğini, sendikalar arasında eşitsizlik yaratabileceği ve çalışanların belirli sendikalara ekonomik nedenlerle yönelmesinin demokratik sendikal rekabeti zedeleyebileceğini değerlendirerek iptal edilmiştir.
Ünlü siyaset bilimci Alexis de Tocqueville’in şu tespiti bugün de güncelliğini korumaktadır: “Devletin gölgesi büyüdükçe sivil toplumun hareket alanı daralır.” Gerçekten de bağımsız sendikacılığın ölçüsü, devletle ne kadar iyi geçinildiği değil; gerektiğinde üyelerinin hakları için devlete karşı da eleştirel duruş sergileyebilmesidir.
Burada asıl olan aidatın kim tarafından ödendiği değildir. Sendikaların kime karşı sorumluluk duyduğudur. Eğer sendikalar üyelerinin aidatlarıyla ayakta duruyorsa hesap verecekleri makam üyeleridir. Ancak mali bağımlılık arttıkça, sendikal bağımsızlığın da aynı ölçüde tartışılmaya başlanması kaçınılmazdır. Sonuçta; Sendikanın gerçek patronu, aidatını ödeyen üyedir. Aidatı kim ödüyorsa, sendika zamanla ona karşı daha duyarlı hale gelir. Güçlü sendika; devletten güç alan değil, üyelerinden güç alan sendikadır.
02:00
News