Germencik’i işgal ettikten sonra 27 Mayıs 1919’da Aydın’a giren Yunan işgal kuvvetleri, şehri kısa sürede büyük bir kargaşanın içine sürükledi. Devlet otoritesinin çökmesi üzerine Mutasarrıf Sabri Bey maiyetiyle birlikte vilayet merkezi İzmir’e kaçtı. Evzon birlikleri ile Rum çeteleri şehirde korku ve dehşet estirirken, işgalcilerin uyguladığı baskı giderek sistemli bir zulüm politikasına dönüştü.
Böylesi bir kırılma anında Aydın 57. Tümen Komutanı Albay Mehmet Şefik Aker’in, Mustafa Kemal Paşa’nın yayımladığı Havza Genelgesi doğrultusunda silahlarını teslim etmeyi reddetmesi, tarihte yeni bir sayfa açtı. Bu karar, Aydın’ın kaderini değiştiren ilk kıvılcım oldu ve kısa sürede büyük bir ideale dönüştü.
Yörük Ali Efe’den Demirci Mehmet Efe’ye kadar bölgenin en etkili efeleri, Millî Mücadele’ye katıldı. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin yöneticileri, din adamları, avukatlar ve eşraf aynı ülküde birleşip Millî Aydın Alayı’nı kurdular.
Başlangıçta Millî Mücadele’ye mesafeli duran ve hatta karşı çıkan Belediye Başkanı Dr. Emin Bey ile Müftü Ahmet Şükrü Efendi bile fikir değiştirerek millî direniş saflarına katıldılar.
Köşk Cephesi’ni ayakta tutmak ve Yunan işgal güçlerinin Denizli-Afyon ilerleyişini durdurmak için Aydın’ın kurtarılması zorunlu görülüyordu. Bu hedef, Köşk savunmasının sürdürülmesi kadar Millî Aydın Alayı’nın da öncelikli görevi olarak belirlenmişti.
Malgaç Baskını’nın kazandırdığı özgüvenle, 26 Haziran 1919 Perşembe günü Yörük Ali Efe komutasında başlatılan taarruzda Tellidede’den Dörtyol’a, Telsiztepe’den Pınarbaşı’na kadar uzanan mevziler birer birer geri alındı. Son derece hızlı ve şiddetli gelişen taarruz karşısında tutunamayan işgal kuvvetleri, çaresizlik içinde şehir içlerine doğru geri çekilirken yeni savunma hatları kurdular.
Ayrıca, Topyatağı’na konuşlandırdıkları bataryalardan mahalleleri yoğun top ateşine tutarak şehri adeta ateş çemberine çevirdiler. Yörük Ali Efe ve Müfrezesi’nin hâkimiyet kurduğu Tabakhane Deresi’nin doğu yakası ve özellikle Cuma Mahallesi’nin alevleri, işgalin gerçek yüzünü bütün çıplaklığıyla gösteriyordu.
Taarruzun ikinci günü olan 27 Haziran Cuma sabahı, Yörük Ali Efe Müfrezesi Tabakhane ve Çavuş Köprüsü’nü aşarak şehrin kalbine doğru ilerledi. Artık her sokak başı yeni bir çatışmanın sahnesiydi. Tabakhane Deresi boyunca, Salı Pazarı yol ağzında (Zafer Meydanı), Soğukkuyu, Torlak ve Kozdibi mevkiinde göğüs göğüse çarpışmalar yaşanıyor; süngü darbeleri, mavzer sesleri, alevler içinde kalan iş yerleri ve evler kenti derinden sarsıyordu.
28 Haziran sabahı, günün ilk ışıklarıyla birlikte Belediye Binası çevresi, Ağaçarası (bugünkü Bulvar), Sobuca Mezarlığı (Sulupark ve çevresi), İstasyon Meydanı’na kadar genişleyen taarruz, Aydın tarihinin en kanlı ve en şiddetli kent savaşına dönüştü. Her geçen dakika mevzilerini korumakta zorlanan ve etrafı çevrilen Yunan işgal güçleri, yakaladığı Türklerden bazılarının boğazlarını keserek, bazılarını ise kurşuna dizerek infaz ediyordu.
Bey Camii minaresine konuşlanan Yunan makineli tüfek yuvası ile keskin nişancı, Yörük Ali Efe’nin tek atışıyla etkisiz hâle getirilince bölge çatışmalarındaki üstünlük tamamen Yörük Ali Müfrezesi’nin eline geçti. Öğleden sonra Hükümet Konağı ve Topyatağı’ndaki mevzilerini de kaybeden Yunan birlikleri, 29 Haziran gecesi Aydın’ı tamamen tahliye ederek Germencik istikametine çekilmek zorunda kaldı. Böylece şehir, yaklaşık bir buçuk ay süren işgalin ardından 30 Haziran sabahı bütünüyle Millî Aydın Alayı’nın kontrolüne geçti.
Yörük Ali Efe’nin komutasındaki 100 seçkin zeybek ile 60 milisten oluşan 160 kişilik müfreze, kısıtlı cephaneye rağmen makineli tüfek ve topçu desteğiyle donatılmış düzenli işgal ordusunu yenilgiye uğratarak Millî Mücadele’nin en erken ve ilk şehir savaşını zaferle taçlandırdı.
Zeybekler, milisler ve halk…
Hiçbiri intikam peşine düşmedi; Rum vatandaşların canı ile malı titizlikle korundu ve yağmaya izin verilmedi. Çünkü bu savaş; bir milletin ahlakla, onurla ve adaletle verdiği bir mücadele, asil bir irade beyanıydı.
Ne var ki bu onurlu zaferin bedeli çok ağır oldu; şehit düşenlerin ve hayatını kaybeden sivillerin kesin sayısı bugün bile tam olarak bilinemiyor. Ancak hafızalarda kazılı kalan tek bir gerçek var ki, o da Sancak Merkezi Aydın nüfusunun 9 binlere kadar gerilediğidir. Nitekim 1927 yılındaki ilk nüfus sayımında dahi kent nüfusu ancak 11.751 olarak kaydedilebilmiştir.
İşte bu büyük yıkımın ortasında, Aydın Kent Savaşı’nda kaybettiğimiz ve 30 Haziran 1919 günü Sobuca Mezarlığı’na emanet ettiğimiz kahramanlarımızı unutmamak adına, Cumhuriyet’in ilk saygı mekanlarından biri olan Şehitler Abidesi, 1926 yılında inşa edilerek onların aziz hatırası sonsuzluğa taşınmıştır.
Bugün Aydın sokaklarında yürürken, o gün toprağa düşen şehitlerimizi hatırlayan var mı, bilinmez. Ancak kesin olan bir gerçek vardır. Aydın Muharebesi, TBMM açılmadan ve düzenli ordu kurulmadan kazanılmış; böylece Millî Mücadele’ye meşruiyet ve özgüven kazandırmıştır. Her ne kadar Aydın kısa süre sonra yeniden işgale uğramış olsa da 26-28 Haziran 1919 taarruzu, Millî Mücadele tarihimizin en parlak yerel başarılarından biri olarak kalmıştır.
02:00
News
Gündem
Gündem
Gündem
Gündem
Gündem
Gündem
